Szacuje się, że ponad 20 milionów dorosłych Polaków ma nadmierną masę ciała [1], a 9 milionów dorosłych mierzy się z otyłością [2]. Oznacza to, że nawet co piąty pacjent trafiający do gabinetu lekarza rodzinnego ma ten problem zdrowotny! Można wymienić szereg czynników zwiększających ryzyko rozwoju otyłości – wśród nich przetworzona żywność, ciągły stres i pośpiech, ograniczona aktywność fizyczna czy niezależne od nas czynniki genetyczne [3]. Należy przy tym pamiętać, że leczenie otyłości to nie tylko ścisłe trzymanie się diety i nie kwestia silnej woli – to proces, w którym warto skorzystać z pomocy lekarzy różnych specjalizacji oraz psychologów, dietetyków, a także fizjoterapeutów.

Katarzyna Szczepaniak-Cieślak: Jak budować „zdrową relację” z jedzeniem, jeśli za sobą mamy lata odchudzania? Jak dużą rolę w powrocie do zdrowia odgrywa nasza głowa?

Doc. Iwona Boniecka: Budowanie „zdrowej relacji” z jedzeniem jest procesem długotrwałym, zwłaszcza jeśli mamy za sobą wiele lat bezskutecznych prób redukcji masy ciała. Dzieje się tak dlatego, że na nieprawidłowy sposób żywienia wpływa wiele czynników, w tym wiedza na temat zasad żywienia, styl życia, nawyki żywieniowe wyniesione z domu rodzinnego, a także sposoby radzenia sobie ze stresem. Szczególnie trudny jest ten ostatni element, związany często z jedzeniem emocjonalnym. Wówczas niezbędna jest współpraca pacjenta z dietetykiem i psychologiem czy psychoterapeutą, a czasami także z psychiatrą. Powinien być to zatem proces oparty na wiedzy, gotowości do zmiany i zaangażowaniu pacjenta, a także na zaufaniu między pacjentem a specjalistą.

Często słyszymy, że otyłość to kwestia „słabej woli”. Co dzieje się w organizmie osoby chorującej na otyłość na poziomie hormonalnym, co sprawia, że same chęci nie wystarczą, aby zredukować masę ciała?

Otyłość jest chorobą przewlekłą związaną z nadmierną podażą energii, w której dochodzi do zaburzenia mechanizmów regulujących gospodarkę energetyczną organizmu. Tkanka tłuszczowa nie jest jedynie magazynem energii, lecz pełni również funkcję aktywnego narządu wydzielniczego, a uwalniane przez nią substancje mogą wpływać na działanie komórek, tkanek i narządów. Są to tzw. adipokiny, m.in. leptyna, rezystyna czy adiponektyna, które wpływają na regulację łaknienia, metabolizm oraz funkcjonowanie wielu narządów, a w konsekwencji także na stan zdrowia. Leptyna odpowiada za regulację ilości tkanki tłuszczowej w organizmie, uczestniczy w kontroli głodu i wpływa na uczucie sytości. U osób chorujących na otyłość często rozwija się jednak tzw. leptynooporność – mimo wysokiego stężenia leptyny organizm nie odczytuje prawidłowo sygnału sytości, co sprzyja nadmiernemu spożyciu pokarmu. Rezystyna, której stężenie jest wyższe u osób z otyłością niż u osób z prawidłową masą ciała, może przyczyniać się do rozwoju insulinooporności, stanów zapalnych, miażdżycy oraz choroby niedokrwiennej serca. Z kolei stężenie adiponektyny, czyli hormonu o działaniu przeciwzapalnym i zwiększającym wrażliwość tkanek na insulinę jest u osób z nadmierną masą ciała obniżone. Dodatni bilans energetyczny przyczynia się również do zaburzeń w wydzielaniu hormonów jelitowych regulujących łaknienie. U osób z otyłością nie obserwuje się prawidłowego spadku stężenia greliny (tzw. hormonu głodu) po posiłku, a stężenia peptydów hamujących łaknienie, takich jak PYY czy GLP-1, są niższe niż u osób z prawidłową masą ciała. Zmiany te mogą sprzyjać częstszemu odczuwaniu głodu, nieregularności posiłków i pojadaniu między nimi. To właśnie dlatego sama potrzeba redukcji masy ciała czy silna wola często nie wystarczają, aby skutecznie leczyć otyłość. W otyłości dochodzi bowiem do zaburzeń hormonalnych i metabolicznych, które utrudniają kontrolę apetytu i utrzymanie ujemnego bilansu energetycznego. W takich sytuacjach istotnym wsparciem może być również farmakoterapia.

Widzimy więc, że otyłość to choroba wielopłaszczyznowa. Jak zatem wygląda idealna współpraca na linii dietetyk-pacjent? Kiedy dietetyk powinien skierować osobę z nadmierną masą ciała do lekarza?

Tak jak wspomniałam, idealna współpraca na linii dietetyk-pacjent powinna być oparta na zaufaniu oraz zaangażowaniu obu stron. Pacjent powinien być gotowy do wprowadzania zmian i regularnych konsultacji, natomiast rolą dietetyka jest nie tylko przygotowanie zaleceń żywieniowych, ale także edukacja, wsparcie i dopasowanie strategii do możliwości oraz stylu życia pacjenta. Dietetyk powinien skierować pacjenta do lekarza przede wszystkim wtedy, gdy pojawiają się niepokojące objawy, takie jak nagłe napady głodu, senność po posiłkach, wzmożona ochota na słodycze, zaburzenia rytmu serca czy zaburzenia miesiączkowania. Konsultacja lekarska jest wskazana przede wszystkim w przypadku podejrzenia chorób współistniejących, zaburzeń hormonalnych lub innych problemów zdrowotnych, które mogą wpływać na masę ciała. W praktyce warto rozważyć konsultację lekarską w zasadzie u każdej osoby z rozpoznaną otyłością, szczególnie w przypadku otyłości olbrzymiej, ponieważ jej leczenie wymaga szczególnie wnikliwego wielospecjalistycznego podejścia.

Jak powinno wyglądać interdyscyplinarne leczenie otyłości?

Biorąc pod uwagę fakt, że otyłość jest chorobą wieloczynnikową, obarczoną licznymi powikłaniami, jej leczenie powinno mieć charakter wielokierunkowy i interdyscyplinarny, co wymaga współpracy wielu specjalistów oraz aktywnego zaangażowania pacjenta w proces terapeutyczny. W leczeniu otyłości należy uwzględnić dwa podstawowe cele: kliniczny oraz terapeutyczny. Cel kliniczny odnosi się do redukcji masy ciała, natomiast cel terapeutyczny polega na zapobieganiu powikłaniom otyłości, ich leczeniu, a w niektórych przypadkach nawet osiągnięciu remisji chorób współistniejących. Cele redukcji masy ciała powinny być realistyczne i dostosowane indywidualnie do pacjenta. Aby zwiększyć szansę na przestrzeganie zaleceń dietetycznych, informacje powinny być przekazywane w sposób zrozumiały, dopasowany do możliwości organizacyjnych pacjenta, a także do jego stylu życia i charakteru pracy. Istotnym elementem terapii jest również zwiększenie aktywności fizycznej, nie tylko w celu podniesienia wydatku energetycznego, lecz także w celu utrzymania lub rozwoju masy mięśniowej, co pomaga zapobiegać spadkowi tempa przemiany materii oraz zmniejsza ryzyko ponownego przyrostu masy ciała. W leczeniu otyłości ważną rolę odgrywają także interwencje psychologiczne, a w wielu przypadkach również leczenie farmakologiczne, szczególnie u pacjentów z powikłaniami otyłości, takimi jak zaburzenia gospodarki węglowodanowej, cukrzyca typu 2, zaburzenia lipidowe czy nadciśnienie tętnicze. Farmakoterapia i wsparcie psychologiczne mogą być również wskazane u osób z zaburzeniami odżywiania, takimi jak zespół nocnego jedzenia czy zaburzenie z napadami objadania się. W niektórych przypadkach konieczne jest leczenie chirurgiczne (przeprowadzenie operacji bariatrycznej). Optymalna opieka nad pacjentem z otyłością powinna zatem być realizowana przez zespół interdyscyplinarny, w którego skład mogą wchodzić m.in. lekarze różnych specjalności, dietetycy, psycholodzy oraz fizjoterapeuci. Ze względu na liczne powikłania otyłości (ponad 200), w proces leczenia mogą być zaangażowani także specjaliści tacy jak kardiolog, diabetolog, ginekolog, pulmonolog, urolog i wielu innych. W przypadku stwierdzenia nieprawidłowości pacjent powinien być kierowany do odpowiedniego specjalisty. Polskie Towarzystwo Leczenia Otyłości oraz Polskie Towarzystwo Dietetyki opracowały schematy i algorytmy postępowania z pacjentem chorującym na otyłość, które wspierają prowadzenie kompleksowej terapii.

Dlaczego sam jadłospis od dietetyka czy zmiana stylu życia to czasem za mało?

Sam jadłospis od dietetyka często nie wystarcza, aby trwale zmienić masę ciała. Pacjenci oczekują gotowego planu żywieniowego na tydzień czy dwa, jednak takie rozwiązanie działa zwykle tylko przez pewien czas. Gdy jadłospis się kończy, wiele osób wraca do wcześniejszych nawyków, ponieważ nie nauczyło się samodzielnie planować posiłków i podejmować codziennych decyzji żywieniowych. W praktyce pacjenci napotykają różne trudności, m.in. brak czasu na przygotowywanie posiłków, problemy z dostępnością produktów, konieczność codziennego gotowania, brak umiejętności samodzielnego przygotowywania posiłków czy występowanie w jadłospisie potraw, których nie lubią. Dlatego coraz częściej odchodzi się od sztywnych jadłospisów na rzecz edukacji żywieniowej. Rolą dietetyka jest pokazanie, jak dobierać produkty spożywcze, komponować potrawy i posiłki oraz radzić sobie z żywieniem w różnych sytuacjach (np. podczas podróży czy intensywnego dnia w pracy). Warto również pamiętać, że otyłość jest chorobą wieloczynnikową. Na jej rozwój wpływają nie tylko sposób żywienia, ale także poziom aktywności fizycznej, stres, czynniki psychologiczne, choroby współistniejące, stosowane leki oraz mikrobiota jelitowa. Dlatego skuteczne leczenie nadmiernej masy ciała wymaga kompleksowego podejścia, a sama dieta bywa tylko jednym z elementów terapii. Należy również podkreślić, że bez aktywności fizycznej, bez umiejętności radzenia sobie ze stresem, a często także bez wsparcia farmakologicznego lub leczenia operacyjnego, skuteczność leczenia może być ograniczona.

Wiele osób ma poczucie, że ich ciało “pamięta” najwyższą wagę i za wszelką cenę próbuje do niej wrócić. Nazywamy to często pamięcią metaboliczną. Czy to tylko frustrujący mit, czy realny mechanizm biologiczny? Jak możemy odpowiednio uregulować własny metabolizm, by przestał walczyć z niższą wagą i uznał ją za nową normę?

Pojęcie pamięci metabolicznej odnosi się do długotrwałego wpływu czynników środowiskowych i żywieniowych na komórki oraz tkanki, m.in. tkankę tłuszczową czy układ immunologiczny. Pamięć ta może ułatwiać szybką adaptację organizmu do różnych warunków metabolicznych, ale jednocześnie zwiększa ryzyko zaburzeń metabolicznych i ich powikłań. W praktyce oznacza to, że organizm w pewien sposób „zapamiętuje” wcześniejsze warunki metaboliczne, takie jak nadmierna podaż energii czy wysokie stężenie glukozy we krwi. Stąd, nawet po zmianie stylu życia i utracie masy ciała, komórki mogą nadal funkcjonować w sposób charakterystyczny dla wcześniejszego stanu metabolicznego. Mechanizm ten jest związany przede wszystkim z tzw. zmianami epigenetycznymi, które wpływają na aktywność genów, jednak bez zmiany struktury DNA. Na powstawanie pamięci metabolicznej wpływają przede wszystkim długotrwała nieprawidłowa dieta, nieregularność posiłków, niewystarczająca aktywność fizyczna, niedobór snu, czynniki hormonalne oraz mikrobiota jelitowa. Wszystkie te elementy mogą prowadzić do otyłości. Im dłużej trwa otyłość, tym silniejsze są zmiany w komórkach tłuszczowych. Zjawisko to utrudnia utrzymanie zredukowanej masy ciała, ponieważ wiąże się ze spowolnieniem metabolizmu, nasileniem łaknienia, zwiększoną skłonnością do magazynowania tkanki tłuszczowej oraz większym ryzykiem powrotu do wcześniejszej masy ciała. Aby ograniczyć wpływ tych mechanizmów, kluczowe jest wprowadzenie trwałych zmian w stylu życia. Zaleca się stosowanie zbilansowanej, urozmaiconej diety o umiarkowanie obniżonej kaloryczności, unikanie bardzo restrykcyjnych diet, przestrzeganie regularności posiłków, a także systematyczną aktywność fizyczną – zarówno aerobową jak jazda na rowerze lub spacery, jak i siłową. Ważną rolę odgrywa również odpowiednia ilość snu i ograniczenie stresu. Długotrwałe utrzymanie racjonalnych nawyków może stopniowo zmniejszać wpływ pamięci metabolicznej i ułatwiać utrzymanie prawidłowej masy ciała.

Dziękuję za rozmowę.

Interesuje cię temat leczenia otyłości?

Sprawdź informacje o kampanii „Odzyskaj lekkość życia” na stronie www.ootylosci.pl oraz skorzystaj z wyszukiwarki specjalistów, zajmujących się leczeniem otyłości: https://ootylosci.pl/specjalisci/.

[1] GUS/Ludność. Stan i struktura oraz ruch naturalny w przekroju terytorialnym w 2024, stan na 30 czerwca 2024.

[2] Raport Naczelnej Izby Kontroli „Profilaktyka i leczenie otyłości u osób dorosłych”

[3] Zalecenia kliniczne dotyczące postępowania u chorych na otyłość 2024, PTLO, str. 9, dostęp 17.04.2026

Materiał promocyjny Novo Nordisk Pharma Sp. z o.o, organizator kampanii edukacyjnej „Odzyskaj Lekkość Życia"

Wszystkie wypowiedzi są niezależnymi opiniami eksperta

PL26OB00109