odleżyny fot. Adobe Stock

Odleżyny – definicja, rodzaje, zapobieganie i leczenie

Odleżyny to trudno gojące się rany powstające wskutek ucisku i niedotlenienia skóry i tkanek podskórnych. Ucisk ten może być stały lub powtarzający się. Miejscami najbardziej narażonymi na odleżyny są te fragmenty ciała, gdzie jest najmniejsza tkanka tłuszczowa i bliska odległość między kością a skórą. Ogromne znaczenie w leczeniu i profilaktyce odleżyn ma właściwa pielęgnacja.
/ 27.08.2020 06:09
odleżyny fot. Adobe Stock

Spis treści:

  1. Odleżyny – definicja, przyczyny i miejsca powstania
  2. Rodzaje odleżyn
  3. Kto najbardziej jest narażony na wystąpienie odleżyn?
  4. Zapobieganie odleżynom
  5. Leczenie odleżyn

Odleżyny – definicja, przyczyny i miejsca powstania

Odleżyna to uszkodzenie skóry i tkanek pod skórą wskutek miejscowego niedokrwienia wywołanego uciskiem (stałym lub powtarzającym się), a także tarciem lub siłami ścinającymi (np. ześlizgiwanie się prześcieradła, w wyniku czego tkanki przesuwają się względem siebie). Niedokrwienie powoduje niedotlenienie tkanek, obumieranie i martwicę. 

Rany odleżynowe są zazwyczaj dobrze ograniczone od zdrowych tkanek, mogą być objęte dookoła stanem zapalnym. Dalsze uszkodzenia skóry, powodują rozwinięcie się owrzodzeń i zajęcie rany bakteriami chorobotwórczymi. W rezultacie nieleczone odleżyny stają się śmiertelnym zagrożeniem dla chorego, ponieważ rozwój bakterii i ich przedostanie się do krwiobiegu, może skutkować zakażeniem całego organizmu, czyli sepsą (posocznicą).

Szacuje się, że odleżyny powstają najczęściej u pacjentów z chorobami neurologicznymi (np. leżących po urazie rdzenia kręgowego, z niedowładem, co sprawia, że chory nie odczuwa dolegliwości, nie sygnalizuje ich i sam nie zmienia pozycji ciała), a także u osób starszych powyżej 70. roku życia. Odleżyny powstają nie tylko u pacjentów leżących, ale także u poruszających się na wózkach inwalidzkich lub korzystających z innego sprzętu rehabilitacyjnego. 

Odleżyny rozwijają się najczęściej w miejscach, gdzie tkanka tłuszczowa jest najcieńsza i kość jest blisko skóry, czyli np. w okolicy kości krzyżowej, guzów kulszowych oraz pięt.

Rodzaje odleżyn

W medycynie stosowane są różne klasyfikacje odleżyn, przede wszystkim w oparciu o rozległość, głębokość rany i rodzaj zajętych fragmentów ciała. Bardzo obrazową klasyfikacją odleżyn jest tzw. system kolorowy, stosowany w Wielkiej Brytanii (są to kolejno rany różowe, czerwone, żółte i najbardziej zaawansowane – rany czarne). Popularną klasyfikacją jest skala Torrance’a, która wyróżnia kilka stopni odleżyn:

  • stopień I – zaczerwienienie blednące: jeśli uciśniemy palcem okolice zaczerwienienia, obserwujemy blady ślad (mikrokrążenie skóry jest jeszcze prawidłowe),
  • stopień II – zaczerwienienie nieblednące: jeśli uciśniemy palcem okolice zaczerwienienia, obszar nadal jest czerwony, obecne są pęcherze, uszkodzenia naskórka i ból (uszkodzenie mikrokrążenia),
  • stopień III – uszkodzenie obejmuje wszystkie warstwy skóry, do granicy z tkanką podskórną (dno rany może być czerwono-różowe, żółtawe),
  • stopień IV – uszkodzenie obejmuje skórę i tkankę podskórną (można dostrzec na dnie rany czarne zmiany martwicze, ale mogą być one obecne również otaczające fragmenty ciała),
  • stopień V – martwica obejmująca kolejne tkanki, w tym powięzi i mięśnie, czasem nawet stawy i kości (obecność „kieszeni w ranie”, rana wypełniona resztkami rozpadających się tkanek).

Kto najbardziej jest narażony na wystąpienie odleżyn?

Istnieje kilka stanów, w których ryzyko powstania odleżyny jest o wiele wyższe. Wszystko zależy od stanu ogólnego chorego, właściwej higieny ciała, mikroklimatu, w którym chory przebywa i sprawowanej opieki. Do czynników zwiększających ryzyko rozwinięcia się odleżyn należą:

  • unieruchomienie w wyniku choroby (nieprzytomność, śpiączka, niedowład, porażenia, stan po operacji),
  • podeszły wiek,
  • brak odpowiedniej pielęgnacji i opieki: regularnej zmiany pozycji chorego, wykorzystania sprzętów przeciwodleżynowych i opatrunków do tego rodzaju ran,
  • wychudzenie, niedożywienie, wyniszczenie (brak ochronnej tkanki tłuszczowej),
  • zakażenia skóry,
  • źle dobrana pościel i odzież: pofałdowana, mocno wykrochmalona pościel, pofałdowana piżama, obecność ściągaczy, zamków, grubych haftów i guzików,
  • otyłość,
  • stosowanie mydeł alkalicznych, które niekorzystnie zmieniają pH skóry,
  • choroby współistniejące: miażdżyca, cukrzyca, choroby nowotworowe, niedobory (witamin C, E, B12, niedobór żelaza, białek, cynku, odwodnienie)
  • zawilgocenie skóry (pot, mocz, niedokładne osuszanie ciała po kąpieli),
  • stosowanie leków uspokajających, przeciwbólowych,
  • palenie papierosów, nadużywanie alkoholu,
  • nieprawidłowe używanie sprzętu ortopedycznego.

Zapobieganie odleżynom

W przypadku odleżyn szczególną uwagę trzeba poświęcić profilaktyce. Koszty leczenia tego typu ran są bardzo wysokie i jest to proces długotrwały. Odleżyny powstają bardzo łatwo, ale nieporównywalnie trudniej się goją. Zapobieganie odleżynom, polega głównie na eliminowaniu czynników ryzyka ich powstawania, czyli:

  • zmiana pozycji ciała chorego, co 2-3 godziny,
  • eliminacja powyższych czynników ryzyka,
  • stosowanie sprzętów przeciwodleżynowych (materac przeciwodleżynowy, poduszka przeciwodleżynowa, podkłady),
  • dbałość o wygładzenie i naciągniecie prześcieradła oraz piżamy chorego,
  • stosowanie udogodnień odciążających, jak np. krążki pod łokcie, kolana, wałki,
  • właściwe dopasowanie sprzętu ortopedycznego do osoby,
  • dokładna toaleta ciała – ciepła woda, mydło pH 5,5 i dokładne osuszanie (przez dotyk, a nie pocieranie!), delikatny masaż, oklepywanie ciała, mycie po każdym zanieczyszczeniu, niestosowanie jednocześnie środków natłuszczających i pudrów, 
  • każdorazowa zmiana jednorazowych pieluch i piżamy po ich zanieczyszczeniu,
  • stosowanie diety bogatej w białko, kwasy omega, witaminy A, E i witaminy C oraz cynk,
  • w miarę możliwości obniżanie masy ciała u osób otyłych,
  • chorym przebywającym na wózkach inwalidzkich zaleca się stosowanie specjalnych poduszek przeciwodleżynowych.

Leczenie odleżyn

Leczenie odleżyn jest skomplikowane. Polega na stosowaniu wyżej wymienionych elementów toalety przeciwodleżynowej, jak również specjalistycznych opatrunków, których zadaniem jest przyspieszenie gojenia, oczyszczenie rany i jej zabezpieczenie oraz mechaniczne oczyszczanie rany. W przypadkach infekcji bakteryjnej stosuje się antybiotykoterapię: ogólną (leki doustne) lub miejscową (maści, kremy).

Prawidłowe opatrunki przeznaczone do leczenia odleżyn utrzymują właściwe środowisko rany, nie przepuszczają mikroorganizmów i zanieczyszczeń, umożliwiają wymianę gazową z otoczeniem, odprowadzają wysięk i tkankę martwiczą, nie przylegają bezpośrednio do rany, łatwo się zdejmują.

Na odleżyny stosowane są m.in. opatrunki w formie błon półprzepuszczalnych, hydrożele, hydrokoloidy, opatrunki ze srebrem, z aktywowanym węglem, opatrunki alginianowe i poliuretanowe oraz jodowe.

Niektóre odleżyny wymagają leczenia chirurgicznego. Wskazaniem do takiej terapii są rany czarne i żółte oraz powikłania odleżyn. W przypadku ran rozległych bez infekcji możliwe jest wykonanie przeszczepienia zdrowej skóry, co umożliwia szybsze gojenie i uniknięcie dużych blizn.

Źródło: G.Krasowski, M.Kruk, Leczenie odleżyn i ran przewlekłych, PZWL Wydawnictwo Lekarskie, Warszawa 2014.

Więcej na temat ran:
Jak wygląda zakażenie rany - objawy [ZDJĘCIA] i leczenie
Jak oczyścić i opatrzyć ranę?
Mity na temat odkażania ran
Rany kłute – pierwsza pomoc

Uwaga! Powyższa porada jest jedynie sugestią i nie może zastąpić wizyty u specjalisty. Pamiętaj, że w przypadku problemów ze zdrowiem należy bezwzględnie skonsultować się z lekarzem!

Tagi: choroba